Czy ograniczanie jedzenia zwiększa ryzyko utraty kontroli nad jedzeniem?

Cały czas wydaje Ci się, że powinnaś jeść mniej. Ograniczasz porcje. Masz w głowie jedną myśl: muszę jeść mniej. Omijasz albo wykluczasz produkty, na które masz ochotę. Przez cały dzień kontrolujesz, ile zjadasz. A później przychodzi moment, w którym przestać jeść wydaje się niemal niemożliwe. Czy te dwie rzeczy mogą być ze sobą związane? Sprawdzamy, co na ten temat pokazują badania.

Badanie, na którym się opieramy.

Manasse, S. M., Lampe, E. W., Abber, S. R., Fitzpatrick, B., Srivastava, P., & Juarascio, A. S. (2023). Differentiating types of dietary restraint and their momentary relations with loss-of-control eating. International Journal of Eating Disorders, 56(5), 969–977. https://doi.org/10.1002/eat.23896

Autorzy badania skoncentrowali się na relacji między ograniczaniem jedzenia a epizodami utraty kontroli nad jedzeniem (loss-of-control eating, LOC) u dorosłych z zaburzeniami odżywiania należącymi do spektrum napadowego objadania. Interesowało ich nie tylko to, czy ograniczanie jedzenia wiąże się z późniejszą utratą kontroli, ale również jaki rodzaj ograniczania może mieć w tym procesie największe znaczenie. PubMed Central (PMC)

Autorzy postawili dwa główne cele: scharakteryzowanie różnych form dietary restraint oraz wynikającej z nich rzeczywistej restrykcji, a następnie zbadanie czasowych zależności między ograniczaniem/restrykcją a późniejszym występowaniem LOC. Dodatkowo eksploracyjnie sprawdzali, czy zależności te różnią się między osobami ze spektrum bulimii (BN) i spektrum zaburzenia z napadami objadania się (BED).

Kluczowe pojęcia: restraint, restriction i utrata kontroli

W tym badaniu szczególnie ważne jest rozróżnienie pojęć, które w codziennym języku łatwo wrzucić do jednego worka jako ograniczanie jedzenia. Autorzy traktują je jednak jako odrębne zjawiska.

Dietary restraint oznacza intencję i próby kontrolowania lub ograniczania jedzenia. Osoba może planować, że zje mniej, zmniejszać porcje, odkładać jedzenie albo próbować unikać produktów, na które ma ochotę. Sama próba ograniczenia nie oznacza jeszcze, że rzeczywiście doszło do zmniejszenia ilości spożywanego jedzenia.

Dietary restriction odnosi się natomiast do faktycznie osiągniętego ograniczenia spożycia. To istotna różnica: można bardzo intensywnie próbować kontrolować jedzenie, a jednocześnie nie osiągać rzeczywistej restrykcji.

Loss-of-control eating (LOC) oznacza doświadczenie utraty kontroli podczas jedzenia — poczucie, że trudno lub niemożliwe jest przestać jeść albo kontrolować, co i w jakiej ilości się je. LOC nie jest tym samym co obiektywnie duża ilość jedzenia, dlatego nie każdy epizod LOC automatycznie spełnia kryteria napadu objadania się.

To ostatnie zdanie jest dla nas bardzo ważne. Dzięki niemu nie będziemy w dalszej części artykułu zamiennie używać utraty kontroli i napadu objadania, bo naukowo nie są to pojęcia równoważne.

Zatem co oznacza utrata kontroli nad jedzeniem?

W badaniu loss-of-control eating (LOC) oznacza poczucie, że podczas jedzenia trudno lub wręcz niemożliwe jest przestać albo kontrolować, co i ile się je. Nie każdy epizod LOC musi jednak oznaczać napad objadania się.

Co pokazało badanie?

Najważniejszy wynik był bardzo ciekawy: większe znaczenie dla późniejszej utraty kontroli nad jedzeniem miały próby ograniczania jedzenia niż samo faktyczne ograniczenie ilości jedzenia.

Szczególnie istotne okazały się próby ograniczania ilości jedzenia oraz unikania produktów, które dana osoba lubi. Wiązały się one z większym prawdopodobieństwem wystąpienia utraty kontroli nad jedzeniem w kolejnym pomiarze.

To sugeruje, że znaczenie może mieć nie tylko to, ile rzeczywiście jemy, ale również ciągłe funkcjonowanie w trybie kontroli: muszę jeść mniej, tego nie powinnam, tego mi nie wolno.

I zaraz po tym zrobimy najważniejszą dla Twojej czytelniczki część:

Co to oznacza w praktyce?

Jeżeli przez cały dzień funkcjonujesz według zasad: muszę jeść mniej, tego nie powinnam jeść, tego mi nie wolno, problemem może być nie tylko sama ilość jedzenia. Znaczenie może mieć również ciągłe napięcie związane z kontrolowaniem jedzenia.

Wyniki tego badania sugerują, że próby ograniczania jedzenia — szczególnie ilości jedzenia oraz produktów, które lubimy — mogą wiązać się z większym ryzykiem późniejszego doświadczenia utraty kontroli.

Nie oznacza to jednak, że każde ograniczenie jedzenia prowadzi do napadu objadania. Badanie pokazuje zależność, a nie prosty związek przyczynowo-skutkowy.

Wiem, że to brzmi jak masło maślane, ale większa kontrola nie zawsze oznacza większą kontrolę. I już wyjaśniam, dlaczego.

Jeżeli większość dnia spędzasz na ograniczaniu porcji, unikaniu produktów, na które masz ochotę, i myśleniu o tym, czego nie powinnaś jeść, warto przyjrzeć się nie tylko temu, co jesz, ale również temu, jak wygląda Twoja relacja z kontrolowaniem jedzenia.

Badanie Manasse i współpracowników pokazuje, że właśnie próby ograniczania jedzenia mogą mieć znaczenie dla późniejszego doświadczenia utraty kontroli. Nie jest to dowód, że restrykcje powodują napady objadania, ale ważna wskazówka, dlaczego kolejna próba jeszcze większej kontroli nie zawsze rozwiązuje problem.

Źródło

Manasse, S. M., Lampe, E. W., Abber, S. R., Fitzpatrick, B., Srivastava, P., & Juarascio, A. S. (2023). Differentiating types of dietary restraint and their momentary relations with loss-of-control eating. International Journal of Eating Disorders, 56(5), 969–977. DOI: 10.1002/eat.23896.